دوستی هشتصدساله موسیقی ایران و ترکیه

دوستی هشتصدساله موسیقی ایران و ترکیه در گفت‌وگو با رضا والی

پژمان اکبرزاده پیانیست و پژوهشگر موسیقی دانشگاه کارنگی ملون (Carnegie Mellon) در آمریکا ماه گذشته میزبان جشنواره موسیقی “سه‌گاه” بود؛ جشنواره‌ای که برای بررسی و شناساندن جنبه‌های گوناگون موسیقی ایران و ترکیه برگزار شد. این دو کشور به دلیل همسایگی، در کنار برخوردهای سیاسی، سده‌هاست که داد و ستد‌های فرهنگی نیز داشته‌اند؛ موضوعی که کمتر در برنامه‌های فرهنگی به آن توجه می‌شود. جشنواره “سه‌گاه” با کوشش تعدادی از انجمن‌های فرهنگی-دانشجویی ایرانی و ترک، و همچنین دانشکده موسیقی دانشگاه کارنگی ملون سازماندهی شد و طی سه روز به ارائه موسیقی سنتی ایران و ترکیه، نشست‌های آموزشی و ساخته‌های مدرن آهنگسازان این دو کشور پرداخت. رضا والی به بی بی سی فارسی می‌گوید: “در خاورمیانه، موسیقی ایران و ترکیه بیش از دیگر فرهنگ‌های موسیقایی به هم نزدیک هستند. ما نوشته‌هایی در زمینه موسیقی از نظریه پردازانی مانند فارابی، صفی الدین اُرمَوی و عبدالقادر مراغه‌ای داریم که درباره سیستم موسیقی ایران نوشته‌اند و آنچه روایت کرده‌اند بسیار شبیه به ساختار موسیقی رایج در ترکیه هم هست. در جشنواره “سه‌گاه” ما تلاش کردیم روی این نزدیکی‌ها تاکید کنیم.”

والی به رفت و آمد نوازندگان ایرانی به دربار عثمانی در زمان صفویان اشاره می‌کند و می‌افزاید: “سه‌گاه که امروزه به عنوان یکی از دستگاه‌های موسیقی ایرانی شناخته می‌شود در آن زمان به عنوان یک مقام در موسیقی ایران و ترکیه مطرح بوده است. یک سری از این مقام‌ها در موسیقی ایران تغییر پیدا کرده‌اند ولی در موسیقی ترکیه همچنان حفظ شده‌اند، تا حدی که امروزه میان سه‌گاهی که در ایران می‌نوازند و سه‌گاه رایج در موسیقی ترکیه، تفاوت‌هایی می‌بینیم. ولی حدس می‌زنم که با توجه به اسناد تاریخی، دست‌کم بخشی از موسیقی کهن ایران در حدود سده پانزدهم میلادی، امروزه در موسیقی ترکیه هنوز اجرا می‌شود. چون اطلاعات عمده ما از موسیقی ایران از سده نوزدهم میلادی است که سیستم دستگاه پدید آمده است ولی اطلاعات گسترده‌ای از موسیقی ایرانی در سده‌های پیش از آن نداریم. “

داریوش ثقفی، نوازنده سنتور در جشنواره سه گاه

در جشنواره سه‌گاه، موسیقی ایران و ترکیه در فرم‌های گوناگونی به شنوندگان ارائه شدند: موسیقی سنتی با سازهای سنتی، تکنوازی، همنوازی و آثار مدرن آهنگسازان دو کشور که تاثیراتی از موسیقی سنتی کشورشان را هم در خود دارند. در یکی از بخش‌های برنامه از نوازندگان ایران و ترکیه خواسته شد تا سه‌گاهِ رایج در موسیقی ایران و ترکیه را بنوازند.

رضا والی می گوید: “نتیجه این کار این بود که متوجه شدیم گرچه سه‌گاه در این دو فرهنگِ موسیقایی به مرور زمان با هم تفاوت زیادی پیدا کرده‌اند اما هنوز اشتراکاتی نیز دارند از جمله اینکه تاکیدها در سه‌گاهِ هر دو، با اندک تفاوتی، هنوز روی درجه سوم مقام (شاهد) هستند. ما یک بداهه نوازی جالب در سه‌گاه از اسماعیل لومانوفسکی داشتیم که نه تنها به موسیقی ترکیه مسلط است بلکه با موسیقی بالکان که تاثیر زیادی در موسیقی ترکیه داشته نیز آشنایی زیادی دارد. از سویی داریوش ثقفی، استاد موسیقی ایرانی، روی سنتور بداهه نوازی داشت و سپس درباره آنچه نواختند بحث‌های زیادی صورت گرفت تا نه تنها روابط موسیقی سنتی ایران و ترکیه را نشان دهیم بلکه از تاثیر آنها روی موسیقی معاصر دو کشور هم صحبت کنیم. به همین خاطر، برای نمونه، در یک شب از جشنواره، لیلا رمضان، پیانیست ایرانی، کارهایی از آهنگسازان معاصر ایران و ترکیه را برای شنوندگان اجرا کرد.” شب ویژه آثار پیانوی آهنگسازان ایران و ترکیه با اجرای لیلا رمضان ساختار یکپارچه موسیقایی در خاورمیانه .

faramarz-3